چندي نمي‌گذرد که دوباره آذر ماه سياه براي تهران سر مي‌رسد؛ آن وقت است که در اوج تيرگي هوا، دوباره مشکل به گردن وارونگي دما، نوزيدن باد و تشکيل نشدن فلان کميته و نرسيدن پول به بهمان سازمان مي‌افتد. دوباره بايد پرسيد چرا به مترو پول نمي‌دهند که حمل و نقل پاک داشته باشيم و چرا خودروي فرسوده را با نو عوض نمي‌کنند که اين همه دود اضافي نخوريم و... اما بهتر است نه آن موقع، که همين حالا که مي‌دانيم قرار است 7 ماه بعد‌ چه اتفاقاتي بيفتد،‌ پرده خوش آب و رنگ نمايش خودروهايمان را کنار بزنيم و عنوان‌ها و القابي که به آنها مي‌دهيم سبک سنگين کنيم.

يورو2 ؛ يکبار براي هميشه
چندين سال از زماني که خودروسازهاي داخلي به رعايت استاندارد يورو2 ملزم شدند مي‌گذرد. انتظار معقول در اين سالها اين بود که صنعت خودروسازي خود را به استانداردهاي بهتري نزديک تر کند،‌ اما بايد گفت که چنين نشد و همان استاندارد يورو2 هم در مورد تمام خودروها و براي هميشه رعايت نشد، ضمن اينکه در برخي از موارد هم خودرو پس از خروج از کارخانه بوسيله خريدار دستکاري و بي‌کيفيت شد. البته در اين مطلب تنها به بخشي از اين استانداردها که به مصرف سوخت و آلودگي هوا مربوط شود مي‌پردازيم.
يکي از عواملي که باعث شده عنوان استاندارد يورو2 براي خودروهاي داخلي ديگر محلي از اعراب نداشته باشد، حذف قطعاتي از خودرو، مانند قطعه‌اي که موجب کاهش انتشار گازهاي آلاينده و بخارات بنزين و کاهش مصرف سوخت در خودروها مي‌شود،‌ است.
اين قطعه که کنيستر نام دارد و در مسير سوخت‌رساني خودرو قرار مي‌گيرد،‌ تنها 60 هزار تومان قيمت دارد و در مقايسه با قيمت خودروهاي داخلي، ارزان محسوب مي‌شود. با اين وجود خودروسازان داخلي حذف اين قطعه را به کارايي آن و کاهش مصرف سوخت و آلودگي هوا ترجيح داده‌اند.
کنيستر، که به مرور توسط خودروسازان داخلي از خودروهاي توليدي حذف شده است، در مسير سوخت خودرو قرار گرفته به صورت يک فيلتر عمل مي‌کند؛ اين قطعه مواد حل شده در بنزين که با گاز از اگزوز خارج مي‌شوند را از سوخت گرفته و بدين ترتيب موجب کاهش آلودگي هوا مي‌شود. کنيستر همچنين بخشي از بنزين خودروها را که در مسير سوخت به بخار تبديل شده است به حالت اول برگردانده و موجب کاهش مصرف سوخت مي‌شود.
بر اين اساس اين قطعه از آلودگي‌هايي نظير مونوکسيد کربن و اکسيدهاي نيتروژن کاسته و حدود 10 درصد مصرف سوخت خودرو را کاهش مي‌دهد.
اگر چه تا کنون هيچ کشوري اين قطعه را از خودروهاي توليدي خود حذف نکرده است، اما خودروسازان داخلي و به ويژه ايران‌خودرو، با حذف اين قطعه موجب مصرف بيشتر سوخت و انتشار بيشتر آلودگي توسط خودروها و البته سوددهي بيشتر محصولات خود شده‌اند؛ به طوري که اگر توليد سالانه ايران خودرو را 300 هزار دستگاه در سال در نظر بگيريم، حذف اين قطعه سالانه 18 ميليارد تومان به سود ايران خودرو مي‌افزايد.

تزريق بخار بنزين
نکته‌اي که در مورد حذف کنيستر از مسير سوخت خودروهاي داخلي، بايد حتما به آن اشاره کرد اين است که حذف اين قطعه موجب انتشار بخار بنزين در هواي آزاد مي شود. وحيد نوروزي، مدير عامل ستاد مرکزي معاينه فني خودروهاي تهران، در اين مورد توضيح بيشتري داد. او يادآوري کرد که سال گذشته براي اولين با سرهنگ هاشمي، رئيس پليس راهنمايي و رانندگي تهران موضوع را طرح کرد و البته اين اقدام خودروسازان مورد اعتراض کارشناسان هم قرار گرفت اما پس از آن اتفاقي نيفتاد.
نوروزي تشديد آلودگي هوا را از پيامدهاي منفي حذف اين قطعه از خودروهاي داخلي دانست و گفت: متاسفانه شرکت بازرسي کيفيت استاندارد خودرو نيز به دليل در اختيار نداشتن تجهيزات مربوطه، در تستهاي مربوط به تبعات حذف اين قطعه اظهار نظري نکرد و اين خودروها به راحتي مجوز شماره گذاري گرفت. در واقع آنچه که از نظر نوروزي در حذف کنيستر بسيار مهم است اين است که اين قطعه تنها وسيله‌ايست که در خودرو مانع از انتشار بخارات اضافي بنزين مي‌شود و از اين نظر در کاهش آلودگي‌هاي سمي و سرطانزا در هوا سهم مهمي دارد.
به اعتقاد مدير عامل ستاد مرکزي معاينه فني خودرو، در حال حاضر انتشار بخارات بنزين از طريق پمپ بنزين‌ها نيز صورت مي گيرد اما رفع اين موضوع هم در جايگاههاي سوخت و هم در خودروها راه حل ساده‌اي دارد.
نوروزي ادامه داد: ستاد مرکزي معاينه فني، در حال حاضر اهرمي قانوني براي برخورد با خودروهايي که کنيستر ندارد در اختيار ندارد اما در صورتي که مراجع قانوني در اين مورد معاينه فني را ملزم به برخورد با خودروهاي فاقد اين قطعه بکند، مراکز معاينه فني نيز آماده اعمال قانون خواهند بود. به گفته او يکي از الزامات داشتن استاندارد يورو2، وجود اين دستگاه روي خودروست اما خودروهاي ايراني بدون داشتن کنيستر هم عنوان استاندارد يورو2 را يدک مي‌کشند.
در مورد اين دستگاه بايد توضيح داد که کنيستر علاوه بر بازيافت بخارات بنزين در مسير سوخت، مانند يک فيلتر، ناخالصي‌هاي محلول در بنزين، که معمولا در باک يا مسير سوخت در بنزين حل مي‌شوند را مي گيرد و به کمتر شدن آلودگي هوا کمک مي کند.

کاتاليست يکبار مصرف
يکي ديگر از قطعاتي که سازمان حفاظت محيط‌زيست خودروسازان را ملزم به نصب آن کرد،‌ مبدل کاتاليستي بود. در مورد اين قطعه بايد گفت که مبدل کاتاليستي اگزوز خودرو که بين موتور و انباري اگزوز خودرو نصب مي‌شود گازهاي آلاينده خروجي از اگزوز خودرو را به ترکيبات ناآلاينده و بي‌ضرر تبديل کرده و کاهش بسيار زياد آلاينده‌هاي حاصل از احتراق سوخت را سبب مي‌شود. گازهاي خروجي از اگزوز به روش جذب سطحي، از روي کاتاليست که مواد جامد ساکن هستند، مي‌گذرند. در بيشتر واکنش‌ها در مبدل کاتاليستي خودرو، اکسيدهاي نيتروژن به نيتروژن که گازي بي‌اثر است و همچنين هيدروکربنهاي نسوخته و منواکسيدکربن به آب و دي‌اکسيد کربن مبدل ميشوند. کاتاليست پس از رسيدن به دماي کاري خودش باعث شکسته شدن ترکيبات گازهاي خروجي شده و گازهاي سمي و آلوده کننده رو کاهش و به ساير مواد تبديل مي‌کند.
البته کاتاليست به دليل اينکه نوعي مانع در مسير خروجي اگزوز محسوب ميشود باعث افت توان موتور مي‌شود و به مرور زمان با کارکرد و فرسوده شدن کاتاليست اين امر بيشتر به چشم مي‌آيد.
ظاهرا اين قطعه کارايي بسيار خوبي در کم کردن آلودگي هوا دارد،‌ اما اين بخش جذاب داستان است؛ مبدل کاتاليستي پس از مدتي کارايي خود را از دست مي‌دهد و بايد تعويض شود. اما آيا صاحبان خودرو زحمت تقبل چنين هزينه‌اي را به خود مي دهند؟ آمار نشان داده که خير.
در اين مورد وحيد نوروزي مدير عامل ستاد مرکزي معاينه فني خودروهاي تهران گفت: 3 ميليون خودروي تهران معادل 11 ميليون خودروي استاندارد روز اروپا آلودگي توليد مي‌کنند و در اين ميان آلايندگي تنها يک ميليون خودرويي که در سه سال اخير وارد معابر شهري شده‌اند، استاندارد است. استدلال نوروزي در اين گفته‌هايش به از کار افتادن مبدل‌هاي کاتاليسيتي خودروهايي‌ست که 3 سال پيش و قبل از آن توليد شده‌اند.
او توضيح داد که آلودگي يک ميليون خودرويي که بين سال‌هاي 80 تا 84 توليد شده‌اند، حدود پنج برابر خودروهاي استاندارد است و آلايندگي يک ميليون خودرويي که پيش از سال 80 توليد شده‌اند، ‌فراتر از اين ميزان است. در واقع، به جز يک ميليون خودرويي که در سه سال اخير توليد شده و عمر مفيد مبدل کاتاليستي آن‌ها به پايان نرسيده است، آلودگي ساير خودروهاي تهران حدود پنج برابر خودروهاي استاندارد است.
به گفته مدير عامل ستاد مرکزي معاينه فني خودرو، تعويض مبدل کاتاليستي خودروها پس از سه سال ضروري است چرا که در پايان عمر مفيد اين قطعه، ميزان انتشار آلاينده‌هاي خطرناک و گازهاي سمي حدود 5 برابر مي‌شود، در حالي که به دليل نبود امکان مشاهده اثرات مخرب آن در ظاهر اتفاق خاصي رخ نمي‌دهد.

چه فرقي با پيکان فرسوده دارد؟
حالا در کلانشهرهاي ايران، با ميليون‌ها خودرو روبرو هستيم که کنيستر ندارند و مبدل کاتاليستي آنها هم از کار افتاده است،‌ موتورشان خوب نمي‌سوزاند و علاوه بر گازهاي سوخته، بخار بنزين هم وارد هوا مي‌کنند. در چنين شرايطي بايد پرسيد که چنين خودروهايي، با اين ظاهر زيبا و طراحي‌هاي متفاوت واقعا چه فرقي با يک پيکان فرسوده دارد؟
شايد بگوييد دست کم اندکي ايمن تر است و کارايي موتورشان بيش‌تر است،‌ باز مي‌پرسيم که اينها به اين تفاوت قيمت بسيار زياد با پيکان مي‌ارزد؟