حدود 45 سال پيش آقاي ادوارد زهرابيان نقش هما را به عنوان آرم هواپيمايي ملي ايران طراحي کرد. سابقه نام هما به نوشته هاي گريشمن باز مي گردد! اما حقيقتا چند درصد از ايراني‌ها مي‌دانند که هما؛ پرنده اي که نقش آن بارها و بارها در سرستون هاي تخت جمشيد بکار رفته و نام آن بارها و بارها در اشعار بزرگان ادب پارسي تکرار شده چه نوع موجودي است؟! موجودي که از زمان گريشمن در باورهاي مردم اين سرزمين نشانه خوشبختي و سعادت انسان‌هاي پاک نهاد آريايي بوده. اين پرنده نه تنها در ايران باستان بلکه در اساطير مصر و يونان نيز صاحب کرامت است.
در ادبيات داستاني کهن اين مرز و بوم آمده است که هرگاه پادشاهي در مي‌گذشته و وارثي براي جانشيني نداشته است، مردم را در ميداني جمع مي کردند و همايي را رها مي‌کردند. هما بر روي سر يا شانه هر کس که مي نشست آن شخص پادشاه آن سرزمين مي‌شد! اکثريت قريب به اتفاق ايرانيان اما هما را پرنده اي افسانه‌اي ، همتراز يا شبيه به ققنوس مي‌دانند؛ پرنده‌اي که تنها در داستانها و اساطير باستاني وجود داشته است. با اين وجود زرتشتيان ايران که متاسفانه امروزه تعدادشان بسيار کم شده و با مشکلات بسيار زيادي براي ادامه زندگي در معدود روستاهاي مناطق کويري ايران مواجه اند به خوبي با اين پرنده آشنايي دارند. آنها تا همين چند ده سال پيش بر اين باور بودند که هرگاه هما به سراغ جسد فردي که بر روي بلندي يا دادگاهي* قرار داده شده است بيايد، آن فرد در عالم جاودان سعادتمند خواهد شد. از اين رو بود که ايرانيان زرتشتي هما را مرغ سعادت مي‌دانستند. اما اينها همه به اساطير و داستان‌ها و باورهاي زيباي ايراني باز مي گردد. هما بر اساس آنچه که در واقعيت وجود دارد يک نوع لاشخور است با نام علمي "Gypaetus Barbatus". لاشخوري که تنها استخوان مي‌خورد و يکي از بزرگترين جثه ها را در بين 516 گونه پرنده کنوني ايران دارد. هما در حال حاضر جزو پرندگان حمايت شده ايران است و در ليست قرمز IUCN در رده پرندگان آسيب پذير قرار دارد.
پيشتر در زبان انگليسي هما را با اسامي چون"Bearded Vulture" , "Lamb Vulture" "Lammergeier", "Lammergeyer و يا "Lammergeir" مي شناختند. بجزيک نام در بقيه اين اسامي از واژه "Lamb" (بره) يا از ترکيب آن با پسوند استفاده شده است. اما در حال حاضر تقريبا تنها نام با مسماي "Bearded Vulture" در کتاب‌هاي پرنده شناسي و يا دايرة المعارف‌هاي جانورشناسي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در واقع اروپاييان نخستين بر اين باور بودند که اين پرنده به بره‌ها و نوزاد انسان آسيب مي‌رساند و از اين رو با مسموم کردن لاشه حيوانات و يا شکار، تعداد اين لاشخور را در کوهستان‌هاي قاره سبز به حداقل ممکن رساندند. اگرچه اروپاييان امروزه تدابير بسياري را براي حفظ و ازدياد نسل اين پرنده با شکوه انديشيده‌اند، اما وضعيت زيستي اين پرنده هنوز هم در اروپا مورد رضايت نيست. در واقع هما در حال حاضر از مشکل کمبود تنوع ژنتيکي در ميان تعداد اندک باقيمانده از جمعيت خود رنج مي برد.
هما بيشتر زمان روز را در حال بالبازروي در ارتفاعات بالاي 3000 متر مناطق کوهستاني مي‌گذراند؛ آشيانه خود را بر روي سکو يا شکاف صخره‌هاي دور افتاده ساخته و در هنگام جوجه آوري به شدت از قلمرو وسيع 400 کيلومتر مربعي خود(!) در برابر جفت هاي هم نوع حفاظت مي‌کند. هماي ماده معمولا يک تخم و به ندرت دو تخم درون آشيانه مي‌گذارد و هر دو جنس نر و ماده در امر تغذيه جوجه همکاري دارند. در آشيانه هايي که دو جوجه مورد تغذيه پدر و مادر قرار مي گيرند معمولا جوجه کوچکتر توسط جوجه بزرگتر از بين رفته و جوجه باقيمانده پس از گذشت 107 تا 117 روز شروع به تجربه اولين پروازهاي خود بر فراز آشيانه مي‌کند.
از نظر ريخت شناسي هما شباهت چنداني به ديگر لاشخورها ندارد. پرنده بالغ داراي بال‌هايي کم عرض ، دراز ونسبتا نوک تيز است که طول بال‌هاي باز گه‌گاه به 3 متر نيز مي‌رسد. دم بلند و لوزي شکل است ؛ سطح پشتي بال‌ها و دم به رنگ سياه براق ، سطح شکمي نارنجي مايل به زرد و سينه کاملا نارنجي رنگ است. سر و گردن اين لاشخور برخلاف ديگر کرکس ها پوشيده از پر بوده و برهنه نيست که دليل آن هم به عدم لاشه خوار بودن پرنده بازمي گردد. گردن هما نارنجي رنگ بوده و دو رشته پر سياه به شکل دو رشته سبيل از دو سوي منقارش آويزان است. پرندگان نابالغ سر و گردني کاملا سياه رنگ دارند.
يکي از عادات هما در هنگام تميز و مرتب کردن پرهاي سينه اش استفاده از ترکيبات آهن دار موجود در سنگ‌هاي مناطق کوهستاني است. اکسيد آهن موجود در اينگونه سنگها باعث مي شود تا پرهاي سطح شکمي پرندگان بالغ موجود در طبيعت به نارنجي پر رنگ تمايل داشته باشد، در حاليکه پرهاي سطح شکمي پرندگاني که در اسارت بزرگ مي شوند بسيار روشنتر از همنوعان آزاد خود است. هما با اين عمل علاوه بر از بين بردن حشرات ذره بيني موجود در ميان پرهاي خود باعث استحکام و حفاظت بيشتر از پرهاي آسيب ديده‌اش مي شود. با اين وجود اکسيد آهن خاصيت عايق بودن سطح پرها را در برابر باد از بين برده و به همين دليل هما هيچگاه شاهپرها و پرهاي زير بالهايش را به اين ماده آغشته نمي کند!
نحوه تغذيه هما در ميان انواع ديگر لاشخورها کاملا منحصر به فرد است. اين پرنده برخلاف پسرعموهاي خود هيچ گاه به محض از پا در آمدن حيوان بر سر لاشه فرود نمي‌آيد. معمولا منتظر مي‌ماند تا ساير لاشخورها کار پاکسازي لاشه را از گوشت و پوست انجام دهند و سپس به سراغ اسکلت رها شده لاشه مي‌آيد. هما علاقه فراواني به مغز استخوان دارد و براي به دست آوردن اين ماده مقوي ميبايستي قطعات بزرگ استخوان لاشه را که در کشور ما معمولا کل و بز وحشي است به تکه هاي کوچک قابل بلعيدن تبديل کند. براي رسيدن به اين منظور قطعات بزرگ و سنگين استخوان را به کمک چنگال‌ها و يا نوک بزرگ خميده‌اش به آسمان برده و پس از اوج گيري کامل استخوان را بر روي صفحات سنگي مناطق کوهستاني مورد علاقه‌اش پرتاب مي‌کند. هر پرنده در قلمرو خود معمولا از چند منطقه مشخص پوشيده شده از صخره‌هاي سنگي براي انداختن قطعات استخوان و تبديل آنها به قطعات کوچکتر بهره مي برد و در مورد استخوان‌هاي بزرگ اين عمل گه‌گاه تا پنجاه بار نيز تکرار مي‌شود. جالب اينجاست که حتي پرندگان رشد کرده در اسارت هم کماکان از همين روش براي شکستن استخوانها استفاده مي‌کنند. اسيد معده در اين پرنده آنقدر قوي است که حتي قطعات بزرگ و تيز استخوان نيز به راحتي هضم مي شوند.
اگر چه در کشور ما آمار دقيقي از تعداد و پراکنش پرندگان بخصوص پرندگان شکاري در دست نيست ، اما اين باور که چند سال است هيچ کس هما را در منطقه البرز مرکزي و يا ارتفاعات ديگرالبرز نديده است نيز کاملا اشتباه است. اصولا هما پرنده ايست که در ارتفاعات بسيار بالاي مناطق دور افتاده کوهستاني زندگي مي کند و مشاهده آن براي مردم عادي ممکن نيست. از طرف ديگر برخي خبرهاي غير کارشناسي در روزنامه ها ، مجلات و سايت هاي مرتبط با محيط زيست باعث شده است تا تصوري غلط از وضعيت اين پرنده در ايران بوجود بيايد. هما در طي 4 سال گذشته بارها توسط علاقه مندان و کارشناسان پرنده شناسي رصد شده است. از جمله اين موارد مي توان به مشاهدات مهندس علي ادهمي در ارتفاعات منجيل (1386). مهندس پرويز بختياري در جاده هراز نرسيده به آمل(1383)، ارتفاعات جواهرده (1383) ، جاده چالوس پل زنگوله (1383)، پارک ملي گلستان (1383) . علي علي اسلام در ارتفاعات کلجاران (بين کلاردشت و عباس آباد - 1384)، ارتفاع 4600 متري منطقه کلاردشت -هنگام صعود گرده آلمانها-(1387 عکس گرفته شده پيوست است). مهندس عليرضا هاشمي در منطقه حفاظت شده سرخه حصار (1387).
تمامي اين مشاهدات در حالي است که هيچ هدف مشخص و برنامه ريزي شده اي جهت مشاهده اين گونه وجود نداشته و رکوردهاي فوق کاملا اتفاقي صورت گرفته است. هما در حال حاظر جزو پرندگان ضميمه 3 کنوانسيون سايتس(CITES) قرار دارد، بدين معنا که سايتس خيلي روي آن تاکيد ندارد. از آنجايي که وضعيت طعمه هاي مورد مصرف اين پرنده در کوهستانهاي ايران نسبتا قابل قبول است، به نظر مي آيد در حال حاضر تنها مورد نگران کننده مشکل کمبود تنوع ژنتيکي در ميان تعداد اندک از جمعيت اين نوع لاشخور است. از طرف ديگر عدم مشاهده هما طي چند سال گذشته در منطقه لار هم تا حدودي طبيعي به نظر مي‌رسد. با وجود تبليغات گسترده براي ورود مردم عادي به اين منطقه و ايجاد ناامني نشات گرفته از حضور غير کارشناسانه گردشگران و بعضا دامداران محلي کاملا طبيعي است که پستانداران بزرگ جثه‌اي چون کل و بز به ارتفاعات و مناطق دور افتاده تر کوچ کرده و هما نيز در پي کمبود لاشه مجبور به جابجايي منطقه‌اي شود.
اگر چه با توجه به وضعيت نگران کننده حفاظت از محيط زيست در کشور ما و روند غير کارشناسانه دعوت از عموم مردم براي حضور در طبيعت داشتن نگراني در مورد احتمال انقراض نسل هما منطقي به نظر مي آيد، اما داشتن نگراني هاي بزرگ تري (!) چون از بين رفتن زيستگاه ها ، نبود باور به آموزش پيش از دعوت مردم به طبيعت و از بين رفتن جايگاه و تقدس مسايل مربوط به طبيعت در ميان عامه مردم منطقي تر به نظر مي رسد.
حال بد نيست بدانيد که متاسفانه حدود 30 سال است هيچ رکوردي از گونه اي لاشخور ساکن در استان سيستان و بلوچستان با نام White-backed Vulture (لاشخور پشت سفيد ) نشده است!!!

انتهای خبر // www.iren.ir // ایرن